De Canta della Stella

Oorsprong en geschiedenis

De huidige vorm van het ritueel kreeg gestalte in de 16e eeuw tijdens de Katholieke Contrareformatie, die door het Concilie van Trente werd bevorderd om de invloed van de protestantse Reformatie tegen te gaan. De traditie houdt tot op de dag van vandaag stand in de hele Alpenboog, van Zwitserland en Oostenrijk tot Slovenië en natuurlijk in Zuid-Tirol en Trentino. In het bijzonder in de Mòcheni-vallei (Valle dei Mòcheni), in Faedo, de Cembra-vallei en de Fiemme-vallei. Ook in Valtellina, Val Sabbia (bij Brescia) en op het Plateau van Asiago in Veneto wordt de traditie levend gehouden. 

De betekenis van het ritueel

De kern van het evenement is de processie onder leiding van de draaiende ster. Deze ster heeft 5 of 6 punten, is rijk gedecoreerd en kleurrijk, wordt van binnenuit verlicht en staat op een stok. Hij symboliseert de reis van de ster van Bethlehem. De zangers, van wie er in sommige valleien drie verkleed zijn als de Wijzen uit het Oosten, trekken tussen Kerstmis en Driekoningen door de straten van de dorpen. 

Hun bezoek aan de huizen is niet alleen een muzikaal moment, maar een moment van verbinding voor de gemeenschap rondom mensen en families. In sommige gevallen is het ook een ritueel van zegen: vroeger schreef men met krijt de initialen van de Wijzen (K+M+B) en het jaartal op de deuren om het huis, de stal en de schuur te beschermen. In de Mòcheni-vallei bestaat dit gebruik nog steeds, hoewel het minder sterk leeft dan in Zuid-Tirol en niet langer direct gekoppeld is aan de komst van de zangers. 

Van overleving naar liefdadigheid: de Ster van de armen

Oorspronkelijk was de "Canta della Stella" ook een manier om giften te verzamelen. In voorbijgaande eeuwen maakten groepen arme boeren, landarbeiders of mensen in de marge van de gemeenschap gebruik van de feestperiode om door de besneeuwde valleien te trekken. Ze klopten aan bij de welgestelden voor een paar munten of levensmiddelen zoals meel, eieren of wijn. Vandaag de dag dient de inzameling voornamelijk voor missen ter nagedachtenis aan de overledenen (in de Mòcheni-vallei) of voor internationale solidariteitsprojecten en missies. 

Ontvangst op de boerderijen: een huiselijk ritueel

Voor elke familie werd de komst van de Ster beschouwd als een teken van grote zegen en bescherming voor het komende jaar. De verwachting begon al dagen van tevoren; men bereidde de "offers" voor (eten, wijn of kleine geldbedragen). Wanneer de gloed van de ster in het donker verscheen en de zang buiten de drempel weerklonk, werd de deur wagenwijd opengezet: een symbolisch gebaar van welkom voor het "Licht van Bethlehem". 

In veel gebieden, waaronder in Fierozzo in de Mòcheni-vallei, werden de zangers binnengevraagd in de keuken of de stal. Hier vond een kort moment van gezelligheid plaats met een glas wijn, een stuk zelten (traditioneel vruchtenbrood) of roggebrood. Deze uitwisseling versterkte de band tussen de groep en de gezinshoofden en creëerde een netwerk van wederzijdse erkenning. 

Op afgelegen boerderijen: de uitdaging van donker en sneeuw 

Het meest heroïsche aspect van de traditie betrof de meest geïsoleerde huizen of gehuchten die kilometers van het hoofddorp verwijderd lagen. Ondanks de vermoeidheid en de paden die vaak diep onder de sneeuw lagen, maakten de Sterrenzangers er een erezaak van om geen enkele woning over te slaan. 

• Lichtsignalen: Wie afgelegen woonde en het licht van de ster langs de bergkammen of door de bossen zag trekken, antwoordde vaak door een lamp voor het raam aan te steken of buiten een klein vuur te maken, om aan te geven dat de familie klaarstond en wachtte.

• De "Ster" is gemeenschap: Voor degenen die door de winter maandenlang geïsoleerd leefden, was het bezoek van de zangers het enige betekenisvolle sociale contact in de kerstperiode. Het was het moment waarop de gemeenschap het individu "opzocht" en de eenzaamheid van de hooggelegen gebieden doorbrak.

• Een fysieke krachtproef: De zangers legden vele kilometers te voet af, zelfs door de sneeuw, gewapend met lantaarns en zware mantels van ruwe wol. In de Mòcheni-sprekende gebieden werd deze fysieke inspanning gezien als een integraal onderdeel van het religieuze offer. 

Initiatieritueel: de dienstplichtigen en de Ster

In veel Alpengemeenschappen werd het beheer van de Ster historisch toevertrouwd aan de coscritti: de jongemannen die in dat jaar de leeftijd bereikten voor de militaire dienstplicht. Deze band veranderde de "Canta" in een overgangsritueel van adolescentie naar volwassenheid. Het dragen van de ster, die vaak zwaar en onhandig was, en het de hele nacht zingen onder toezicht van de ouderen, was een proef van uithoudingsvermogen en verbondenheid met de groep van de "volwassenen".

In dorpen zoals in de Mòcheni-vallei of de Fiemme-vallei werden de dienstplichtigen de tijdelijke hoeders van het heilige symbool. De opbrengst van de inzameling werd soms gebruikt om hun afscheidsfeest of de aankoop van de groepsvlag te financieren. Zelfs nu de militaire dienstplicht is afgeschaft, blijft de traditie bestaan als een moment waarop de nieuwe generaties de identiteit van het dorp "overnemen" en hun officiële intrede in het sociale leven van de gemeenschap vieren. 

Vandaag de dag probeert men dit gemeenschapsgevoel te behouden: de Ster moet voor iedereen schijnen, vooral voor hen die het verst weg wonen, om te bevestigen dat niemand buiten de omhelzing valt. 

Wanneer vindt het plaats?

Van huis tot huis herinneren de stelàri aan de aankondiging van de geboorte van Jezus en de aanbidding door de Wijzen. Onderweg zingen de zangers het lied Puer natus, ook voor de dorpskerk, bij wegkapelletjes en kruisen.

Alle leden van de gemeenschap zijn uitgenodigd om deel te nemen, de oudere zangers samen met de jongeren en de dienstplichtigen. Het is een zeer intieme en belangrijke viering voor de eigen identiteit en is doorgaans niet gericht op toeristen. 

In Palù del Fersina vindt het ritueel van de "Stela" plaats op de avond van oudejaarsavond, op nieuwjaarsdag en op Driekoningen. Op Driekoningen gaat de groep in het hele dorp van huis naar huis; tijdens de twee eerdere momenten bezoeken de stelàri op 31 december de ene helft van het dorp en de volgende dag de andere helft. Elk huis ontvangt dus twee keer bezoek van de stelàri. 

In Fierozzo zijn er twee avonden gewijd aan de traditie van de "Stela": op nieuwjaarsdag en op Driekoningen.

Het repertoire bestaat uit 3 liederen in Fierozzo (twee in het Italiaans en één in het Latijn) en 7 liederen in Palù del Fersina (zes in het Italiaans en één in het Latijn).