La Canta della Stella (Śpiew Gwiazdy)

Geneza i historia

Obecna forma rytu ugruntowała się w XVI wieku, w dobie kontrreformacji katolickiej promowanej przez Sobór Trydencki, aby przeciwdziałać wpływom reformacji protestanckiej. Tradycja ta przetrwała do dziś w całym łuku Alp: od Szwajcarii, przez Austrię, aż po Słowenię, a naturalnie także w Południowym Tyrolu i Trentino – w szczególności w Dolinie Mòcheni (Valle dei Mòcheni), w Faedo, w dolinach Cembra i Fiemme. Tradycja jest żywa również w Valtellinie, Val Sabbia koło Brescii oraz na płaskowyżu Asiago w Wenecji Veneto.

Znaczenie rytu 

Sercem wydarzenia jest procesja prowadzona przez obracającą się gwiazdę o 5 lub 6 ramionach. Jest ona bogato zdobiona, kolorowa, podświetlona od wewnątrz i osadzona na kiju, co symbolizuje podróż Gwiazdy Betlejemskiej. Kolędnicy (w niektórych dolinach trzech z nich przebranych jest za Trzech Króli) przemierzają ulice wiosek między Bożym Narodzeniem a Świętem Trzech Króli. 

Ich wizyta w domach to nie tylko występ muzyczny, ale moment zacieśniania więzi wspólnoty wokół poszczególnych osób i rodzin. W niektórych przypadkach jest to również rytuał błogosławieństwa: dawniej na drzwiach pisano kredą inicjały mędrców (K+M+B) oraz bieżący rok, aby chronić dom, stajnię i stodołę. W Dolinie Mòcheni zwyczaj ten przetrwał, choć jest mniej powszechny niż w Południowym Tyrolu i nie jest już bezpośrednio powiązany z przejściem kolędników. 

Od przetrwania do dobroczynności: Gwiazda ubogich 

Pierwotnie "Canta della Stella" była także sposobem na zbieranie datków. W minionych wiekach grupy ubogich rolników, robotników rolnych lub osób z marginesu społecznego wykorzystywały okres świąteczny, by przemierzać zaśnieżone doliny i pukać do drzwi zamożniejszych gospodarzy, prosząc o kilka monet lub prowiant, taki jak mąka, jajka czy wino. Dziś kwesta służy głównie zbieraniu funduszy na msze za zmarłych (w Dolinie Mòcheni) lub na projekty solidarnościowe i misje międzynarodowe. 

Gościna w gospodarstwach (masi): rytuał domowy

Dla każdej rodziny przybycie Gwiazdy uznawane było za znak wielkiego błogosławieństwa i ochrony na nadchodzący rok. Oczekiwanie zaczynało się wiele dni wcześniej; przygotowywano "dary" (jedzenie, wino lub drobne sumy pieniędzy). Gdy w ciemności pojawiał się blask gwiazdy, a za progiem rozbrzmiewał śpiew, drzwi otwierano na oścież – był to symboliczny gest powitania "Światła z Betlejem". 

W wielu miejscach, w tym w Fierozzo w Dolinie Mòcheni, kolędnicy byli zapraszani do kuchni lub stajni. Tam odbywał się krótki moment biesiady: kieliszek wina, kawałek zelten (tradycyjne ciasto z bakaliami) lub chleba żytniego. Ta wymiana wzmacniała więź między grupą a gospodarzami, tworząc sieć wzajemnego uznania.

W izolowanych gospodarstwach: wyzwanie mroku i śniegu 

Najbardziej heroiczny aspekt tradycji dotyczył najbardziej odizolowanych domów lub przysiółków oddalonych o kilometry od centrum wioski. Mimo zmęczenia i ścieżek często zasypanych śniegiem, Kolędnicy Gwiazdy za punkt honoru stawiali sobie, by nie pominąć żadnego domostwa. 

• Sygnały świetlne: Mieszkańcy oddalonych miejsc, widząc światło gwiazdy schodzące po zboczach lub przesuwające się przez lasy, odpowiadali często zapalając lampę w oknie lub małe ognisko na zewnątrz, sygnalizując, że rodzina jest gotowa i czeka. 

• "Gwiazda" to wspólnota: Dla osób żyjących w izolacji przez całe miesiące z powodu zimy, wizyta kolędników była jedynym znaczącym kontaktem społecznym w okresie świątecznym. Był to moment, w którym wspólnota "odwiedzała" jednostkę, przełamując samotność wysokogórskich terenów. 

• Próba sił fizycznych: Kolędnicy pokonywali wiele kilometrów pieszo, często w głębokim śniegu, wyposażeni w lampiony i ciężkie płaszcze z surowej wełny. Na obszarach mochenojęzycznych ten wysiłek fizyczny postrzegany był jako integralna część ofiary religijnej. 

Rytuał przejścia: poborowi i Canta della Stella

W wielu społecznościach alpejskich piecza nad Gwiazdą była historycznie powierzona coscritti – młodzieńcom, którzy w danym roku osiągali wiek poborowy. Ta więź zmieniała "Cantę" w rytuał przejścia z okresu dojrzewania w dorosłość. Noszenie gwiazdy, często ciężkiej i nieporęcznej, oraz śpiewanie pieśni przez całą noc pod okiem starszyzny, stanowiło próbę wytrzymałości i przynależności do grupy "dorosłych". 

W miejscowościach takich jak te w Dolinie Mòcheni czy Val di Fiemme, poborowi stawali się tymczasowymi opiekunami świętego symbolu, a dochód z kwesty służył niekiedy sfinansowaniu ich święta pożegnalnego lub zakupu sztandaru grupy. Nawet dziś, gdy służba wojskowa nie jest już obowiązkowa, tradycja trwa jako moment, w którym nowe pokolenia "przejmują" tożsamość wioski, pieczętując swoje oficjalne wejście w życie społeczne wspólnoty. 

Współcześnie nadal dba się o zachowanie tego poczucia wspólnoty: Gwiazda musi świecić dla wszystkich, szczególnie dla tych, którzy mieszkają najdalej, przypominając, że nikt nie jest wykluczony z tego symbolicznego objęcia. 

Kiedy się odbywa?

Od domu do domu, stelàri przypominają nowinę o narodzeniu Jezusa i pokłonie Mędrców. Na trasie kolędnicy śpiewają pieśń Puer natus, także przed kościołem parafialnym, przy kapliczkach i krzyżach przydrożnych.

Wszyscy członkowie społeczności są zaproszeni do udziału – starsi śpiewacy razem z młodzieżą i poborowymi. Jest to uroczystość bardzo intymna, ważna dla tożsamości lokalnej i zazwyczaj nie jest skierowana do turystów. 

W Palù del Fersina rytuał "Stela" odbywa się wieczorem w sylwestra, w Nowy Rok oraz w Święto Trzech Króli. W Trzech Króli grupa obchodzi całą wioskę; w dwóch poprzednich terminach stelàri odwiedzają jedną połowę wioski 31 grudnia, a drugą następnego dnia. Każde domostwo jest więc odwiedzane dwa razy. 

W Fierozzo wieczory poświęcone tradycji "Stela" są dwa: w Nowy Rok oraz w Święto Trzech Króli.

Repertuar składa się z 3 pieśni w Fierozzo (dwóch po włosku i jednej po łacinie) oraz 7 pieśni w Palù del Fersina (sześciu po włosku i jednej po łacinie).